Vroeger zal het nooit meer worden

Genius en ironie in het werk van José Veugen en Rido Jansen

Dames en heren

het doet mij bijzonder veel plezier u vandaag hier te mogen  verwelkomen op de opening van deze eerste expositie in het nieuwe seizoen van Villa Lila. En ik vind het leuk om weer eens gevraagd te worden een openingspraatje te houden.

Ik zou dit praatje in het Duits gehouden hebben of althans in het Duits begonnen zijn als de derde kunstenaar die op de uitnodiging aangekondigd werd hier aanwezig zou zijn geweest. Maar of het internet nu een e-mail opgezogen heeft, de post een contract niet heeft weten te bezorgen, feit is dat Haimo Hiëronymus er vandaag jammer genoeg niet bij is. En ik hoef dus niet in het Duits speechen en kan mijn toelichting beperken tot het werk van Rido Jansen en José Veugen. En de ondertitel van mijn praatje “Vroeger zal het nooit meer worden” luidt “Genius en ironie in het werk van Rido Jansen en José Veugen”.

Rido kan vanwege een blessure hier vandaag niet aanwezig zijn. Maar ik zal wel wat vertellen over haar werk. Hoewel Rido ook abstract werk maakt is haar grote liefde toch de menselijke figuur en dan niet zozeer diens reële verschijningsvorm maar de Genius ervan. Of Rido dat ook zo bedoelt weet ik niet: ik interpreteer. Wat is een genius? Het begrip komt uit de Griekse en Romeinse oudheid en wordt wel eens heel mooi vertaald als “Geleigeest”. De geest die ons op onze levensweg begeleidt. In onze Rooms Katholieke beschermengel heeft dit genius begrip tot in onze tijd overleefd.  We hebben er twee: een goede en een kwade. En ook dat idee is tot in onze tijd overgeleverd: denk maar aan het duiveltje uit de reclame dat zijn persoon  toeschreeuwt ZOENEN, ZOENEN! Zo’n schreeuwlelijk zult u in het werk van onze kunstenaars niet tegen komen. Maar in het grote drieluik “Drie-eenheid” (in de hal op de begane grond) wordt de middelste figuur, ik zie er een naakte vrouw in, geflankeerd door twee aspecten van haar persoonlijkheid, de beide genii, de goede en de kwade geest, het wit en zwart, de beide aspecten van de persoonlijkheid, zo je wilt yin en yang. Want de genii zijn natuurlijk van oudsher al niets anders dan de dualistische verbeelding van onze eigen èthos, inborst, psyche of ziel.

In het werk van Rido komt die genius of  ziel meestal naar voren als een ijl, uitgemergeld soort schaduw, een emanatie van de reële verschijningsvorm van de mens, die echt wat dikker is dan de figuren op Rido’s werken. Maar juist de ijlheid van de figuur suggereert een mededogen met die “arme zielen” die we nu eenmaal zijn. In “Ritme in de Chaos” zijn het zelfs volstrekte geesten geworden. In ander werk –dat we hier niet tonen, overigens- schildert ze figuurtjes in sigarenkistjes, vergeet sigaren, kistjes… Is doodskistjes te ver gezocht?

Rido is erg geïnspireerd door het werk van Thomas H. Cook een Amerikaanse detective schrijver (“Evidence of blood” heeft haar tot een bijzonder leuke serie werken gebracht) van hem parafraseer ik enkele regels tot een gedicht dat over het werk van Rido gaat:

People change, that’s all I know.

It happens all the time.

He’d seen shadows of his own.

Ook in het werk van José Veugen is de menselijke figuur volop aanwezig. Maar boven in een vitrine toont ze ragfijne kleine maquettes van reusachtige vier meter hoge in staal uitgevoerde sculpturen. Wat is er zo moeilijk aan ironie?

Over de dood gaat het werk ook maar dan wel over het leven na de dood. En het begint in het klassieke Egypte. Na de dood ging je daar op je leukste cruise. Je gaat in je eigen privé ziele boot op weg naar het hiernamaals. Het is een reis helemaal afgestemd op je eigen behoeftes. Als je geld, geluk en lieve nabestaanden hebt krijg je in je graf zelfs zogeheten shabti’s mee. In het begin, de vroegste tijd, zijn het afbeeldingen van de dode zelf. In het hiernamaals werd elke Egyptenaar (zelfs de farao) geacht dienst te doen in de tuin van de god Osiris. Maar in  de modder wroeten was niet populair en dus stuurde je je Shabti erop uit om het vuile werk te doen. Later verschuift de betekenis naar dienaren in het algemeen, voor elke dag wel een, die je nabestaanden aan je mee mogen geven en heten ze “oesjbepti’s”. Deze dienaren zijn dan ineens ook van beide seksen… De Egyptische cultuur is in heel veel aspecten het laboratorium van de menselijke geest geweest waar ofwel via de tocht door de Roze zee dan wel via de handel in de bronstijd naar het Myceense Hellas allerlei ideeën uiteindelijk in Rome en via die stad in onze christelijke beschaving terecht zijn gekomen. In het werk van José komen meer van die merkwaardige post mortale dienaartjes. Ook haar Chinese legers in de etalage van De Villa bestaan uit een soort Shabti’s.

Veel van de teruggevonden shabti’s dragen een “vogel met een mensenhoofd”. Dat is zijn “ba”, en bij gebrek aan beter vertaling, gebruiken wetenschappers het woord ziel. Maar in deze oeroude Egyptische beelden vinden we de oorsprong van het gedachtegoed waar Rido en José nog steeds mee bezig zijn. Die oeroude “ba” –ziel- is dus het prototype van de latere genius waaruit onze beschermengel is voortgekomen.

Tot slot. In de vitrine hier in de foyer ziet u allerlei vallende mannen. En dan schieten je gedachten toch wel erg malle kanten op. Je kunt er een buitengewoon ironisch commentaar op de exclusiviteit van het idee van de gevallen vrouwen in zien en voor je het weet denk je aan feministische kunst of Queer art.  Maar je kunt ook veel grimmiger denken aan de mannen die uit de brandende twin towers springen. Politieke kunst?

De inspiratie blijkt wat dichter bij huis en wat verder terug in de tijd te liggen. De 17e eeuwse Maniëristische meester etser Goltzius maakte al prachtige vallende mannen. Hij maakte ook klassieke helden die uit defecte zonnekarren vielen , denk aan Icarus waarvan de vleugels smolten toen hij te dicht bij de zon kwam en denk vooral ook aan gevallen engelen… 

Kunst mag onze fantasie best op hol doen slaan. Uiteindelijk is het gewoon een mooie expositie en daar moet u vooral met veel plezier naar kijken. En eigen interpretaties zijn toegestaan. 

Helm de Laat, 12 september 2008

Literatuur: Thomas H. Cook. `Evidence of Blood`
Inez Lenders, José Veugen. `Luister-rijk-kijken`

Meer: www.joseveugen.nl, www.roodisrood.nl en www.ridojansen.nl

Terug naar Webgallery