Openingspraatje Expositie

Dames en Heren,

Als directeur van Villa Lila is het me een genoegen u allemaal welkom te heten op de opening van de expositie “Portretten” van de Zutphense fotograaf Jan Griffioen. Eerder organiseerden we al eens een expositie van zijn werk naar aanleiding van de publicatie van dit boek. “MM/VV” dateert uit het midden van de jaren 90 en portretteert een groot aantal manman en vrouwvrouw koppels.

Vorig jaar bezocht ik de grote overzichtsexpositie “Das Achte Feld. Geschlechter, Leben und Begehren in der Kunst seit 1960.” Zoals de titel
al doet vermoeden bood deze expositie zeer veel homoseksuele, homo-emancipatoire of homopolitieke kunst. De expositie was ongetwijfeld de grootste die in haar soort ooit gehouden is en de bij die gelegenheid verschenen catalogus zal tot in lengte van jaren het standaardwerk op
dit terrein zijn. Hoe indrukwekkend de tentoonstelling ook was. Ze was
dat niet alleen in positieve zin. Heel veel werk dat in de jaren 60, 70 en 80 ooit baanbrekend en belangwekkend was bleek nu erg veel van die emancipatoire en politieke betekenis verloren te hebben. Veel werk was ronduit flauw geworden, kinderachtig zelfs. En viel in kunstzinnig opzicht behoorlijk door de mand. En wat mij betreft kan het weer jaren in de depots opgeborgen worden. Goede bedoelingen hoeven nog niet tot
goede kunst te leiden.

Toen ik een paar jaar geleden gevraagd werd om voor de homo-encyclopedie het hoofdstuk over beeldende kunst te schrijven heb ik ook geprobeerd om een heel klein beetje onderzoek te doen in een poging om ook wat onbekendere schilders van de familie in het boek te kunnen presenteren. Ik heb daarvoor een even simpele als doeltreffende truck bedacht. Ik heb een lijstje beroemde homoseksuelen te voorschijn gehaald en ben eens gaan kijken door wie zij geportretteerd bleken te zijn. Het zal niet verbazen dat er nogal wat van die schilders inderdaad van de familie bleken te zijn. En die hebben dus een plaatsje gekregen in de homo-encyclopedie.

Een dergelijke truck is bij een hedendaags en zo uitgesproken fotograaf
als Jan Griffioen niet nodig. Wat schrijft Thijs Bartels over hem in de homo-encyclopedie?

Ik citeer: “Zijn mannenfoto’s worden gekenmerkt door sterke contrasten en hebben bijna een grafisch karakter”. Deze zin komt letterlijk uit de rubriek Exposé die ik indertijd voor het tijdschrift PINK van het COC Nijmegen schreef. Goed gejat is niet verkeerd.

Kijken we naar het vroegere werk dan is dat beslist het geval. Maar laten we zijn werk even met dat van een paar andere bekende fotografen vergelijken om de eigenheid ervan duidelijker te laten spreken. Met bijvoorbeeld Erwin Olaf en Ewoud Broeksma heeft Jan Griffioen de voorkeur gemeen voor het werken in de studio. Daar zijn de objectieve omstandigheden te controleren, bij voorbeeld het licht. Dan valt op dat Erwin Olaf een soort Jan Steen achtige ensceneringen maakt. En de al
veel rustiger Ewoud Broeksma legt het accent op het beroep of de sport die de geportretteerde beoefent. En dat zeggende valt meteen op dat
Jan Griffioen het op de kaalheid van het portret an sich houdt althans in het vroegere werk. Inmiddels werkt hij zoals hij het zelf aangeeft vrijer.
En dat betekent dat hij ook in kleur werkt en dat er attributen in de
foto’s sluipen. Bij mij vergroot dat het esthetisch plezier dat ik aan zijn werk beleef.

Nog even terug naar wat Thijs Bartels te zeggen heeft over “MM/VV”.
“Om homoseksualiteit in beeld te brengen concentreren deze portretten zich op het wezen ervan: de keuze voor een partner van hetzelfde geslacht. Niet iedereen die gevraagd werd, durfde voor de camera te verschijnen uit angst voor het verliezen van zijn of haar baan of voor de reactie van vrienden of kennissen.”

Nog een zin. “Of die angst berust of feiten of niet, doet er weinig toe: dit bestaat dus in een land, waarin gedacht wordt, dat de homoseksuelen wel zo’n beetje uitgeëmancipeerd zijn!” Die zin is niet van Thijs Bartels maar van Jan Griffioen en komt uit het voorwoord van zijn in 1994 verschenen boek.

Foto’s van mm-vv koppels uit de jaren 80 en vroege jaren 90 doen soms wat ouwelijk aan: de mode verandert snel… De brisante betekenis van de portretten heeft de tand des tijds ruimschoots doorstaan. Want ik vrees dat er nog genoeg plaatsen in Nederland zijn waar het tonen van deze foto´s op grote bezwaren zal stuiten. En heus niet alleen op de Veluwe.

Daarom sluit ik dit praatje af met een oproep aan Jan Grffioen om een nieuwe editie van ¨MM/VV¨ te gaan maken met koppels van nu.

En met die oproep dames en heren verklaar ik deze expositie voor geopend en nodig ik u uit door het gebouw te gaan zwerven.

Helm de Laat
14 januari 2007

Literatuur:
- Thijs Bartels, e.a. Homo-encyclopedie. Amsterdam, 2005Jan Griffioen. MM/VV. Beek-Ubbergen, 1994
- Frank Wagner, e.a. Das Achte Feld. Geschlechter, Leben und Begehren in der Kunst seit 1960. Keulen, 2006